مقدمه:
از هر نوع که باشند علاقمند به دستیابی و اثبات عملکرد صحیح زیست محیطی خود می‌باشند. آنها این ادعا را ازطریق کنترل تاثیر فعالیتها، محصولات یا خدمات خویش بر محیط زیست با توجه به خط مشی و اهداف کلان زیست محیطی خود اثبات می‌نمایند. این کار در قالب قوانینی که به طور روزافزون سخت گیرانه‌تر می‌شوند با بهره گیری از خط مشی‌های اقتصادی و سایر اقدامات در جهت افزایش حفاظت محیط زیست و گسترش توجه همه جانبه از سوی طرفهای ذینفع نسبت به موضوعات زیست محیطی و از جمله توسعه پایدار، انجام می‌گیرد. استانداردهای مدیریت زیست محیطی به این منظور تهیه شده اند که عناصر یک سیستم مدیریت زیست محیطی موثر را برای سازمانها فراهم نمایند تا بتوانند با سایر الزامات مدیریت ادغام شوند و سازمانها را در دستیابی به اهداف زیست محیطی و اقتصادی یاری نمایند.
این استاندارد الزامات یک چنین سیستم مدیریت زیست محیطی را مشخص می‌نماید و طوری نوشته شده است که در تمام سازمانها از هر نوع و اندازه ای کاربرد داشته باشد و شرایط گوناگون جغرافیایی، فرهنگی و اجتماعی را نیز در برگیرد. موفقیت این سیستم به تعهد تمامی کارکنان در کلیه سطوح و امور سازمانی به خصوص مدیریت رده بالا بستگی دارد. چنین سیستمی سازمان را به ایجاد و ارزیابی کارآیی روشهای اجرایی برای تعیین خط مشی و اهداف کلان زیست محیطی، دستیابی به انطباق با آنها و اثبات این انطباق به دیگران قادر می‌سازد.
هدف کلی این استاندارد، پشتیبانی از حفاظت محیط زیست و پیشگیری از آلودگی است به طوری که با نیازهای اجتماعی، اقتصادی در تعامل باشد. این استاندارد فقط الزاماتی را بیان می‌دارد تا برای مقاصد گواهی کردن، ثبت کردن و یا مقاصد خود اظهاری به طور عینی برای انجام ممیزی مورد استفاده قرار گیرد.
سازمانهایی که نیاز به راهنمایی کلی هر درباره طیف وسیعی از موضوعات سیستم مدیریت زیست محیطی دارند بایستی به استاندارد ایران ایزو 14004 (سیستمهای مدیریت زیست محیطی راهنمایی‌های کلی درباره اصول، سیستمها و فنون پشتیبانی) مراجعه نمایند. پذیرش و اجرای طیفی از فنون مدیریت زیست محیطی به صورتی نظام یافته می‌تواند در جهت حصول نتایج بهینه برای تمام طرفهای ذینفع موثر باشد. با این همه، پذیرش این استاندارد به خودی خود نتایج بهینه زیست محیطی را ضمانت نخواهد کرد. به منظور دستیابی به اهداف کلان زیست محیطی، سیستم مدیریت زیست محیطی بایستی در موارد مقتضی و هرگاه از لحاظ اقتصادی توجیه پذیر باشد، سازمانها را به بررسی اجرای بهترین فناوری موجود تشویق نماید. به علاوه مقرون به صرفه بودن چنین فناوری بایستی به طور کامل مد نظر قرار گیرد.
این استاندارد و استانداردهای سیستمهای مدیریت کیفیت سری ایران ایزو 9000 دارای اصول سیستم مدیریت مشترکی هستند. سازمانها می‌توانند از یک سیستم مدیریت موجود سازگار با استانداردهای سری ایران ایزو 9000 به عنوان پایه ای برای سیستم مدیریت زیست محیطی خود استفاده نمایند. باید توجه داشت که کاربرد عناصر مختلف سیستم مدیریت ممکن است به جهت مقاصد متفاوت و طرفهای ذینفع مختلف، باهم تفاوت داشته باشند. در حالی که سیستم مدیریت کیفیت به نیازهای مشتری توجه دارد، سیستمهای مدیریت زیست محیطی نیازهای طیف وسیعی از طرفهای ذینفع و نیازهای در حال تحول جامعه برای حفاظت محیط زیست را مد نظر قرار می‌دهد.
سیستمهای مدیریت زیست محیطی:
1 – دامنه کاربرد (SCOPE):
این استاندارد الزاماتی را برای یک سیستم مدیریت زیست محیطی مشخص می‌نماید ها یک سازمان بتواند خط مشی و اهدافی را با در نظر گرفتن الزامات قانونی و اطلاعات راجع به پیامدهای بارز زیست محیطی تدوین نماید. کاربرد آن در خصوص آن دسته از جنبه‌های زیست محیطی است که سازمان می‌تواند تحت کنترل داشته باشد و بتوان انتظار داشت که بر آنها تاثیرگذار باشد این استاندارد خود بیانگر معیارهای عملکرد زیست محیطی خاصی نیست.
این استاندارد در مورد هر سازمانی که مایل به اعمال موارد زیر باشد کاربرد دارد:
الف) اجرا، نگهداری و بهبود یک سیستم مدیریت زیست محیطی.
ب) حصول اطمینان از انطباق با خط مشی زیست محیطی که خود تعیین کرده است.
ج) اثبات این انطباق به دیگران.
د) درخواست گواهی / ثبت سیستم مدیریت زیست محیطی خود توسط یک سازمان برونی
ه) تعیین انطباق با این استاندارد و اظهار آن توسط خود سازمان
تمام الزامات مندرج در این استاندارد به منظور لحاظ شدن در هر سیستم مدیریت زیست محیطی در نظر گرفته شده اند. گستره کاربرد آن به عواملی مانند خط مشی زیست محیطی سازمان، ماهیت فعالیت‌های آن و شرایطی که در آن فعالیت می‌نماید بستگی دارد.
2 – استاندارد مرجع (NORMATIVE REFRENCES):
در حال حاضر این استاندارد دارای استاندارد مرجعی نیست.
3 – تعاریف (DEFINITIONS):
در این استاندارد اصطلاحات با تعاریف زیر به کار برده می‌شوند:
3-1- بهبود مستمر (Continual Improvement):
فرآیند ارتقای سیستم مدیریت زیست محیطی برای دستیابی به بهبودهایی در عملکرد زیست محیطی کلی در راستای خط مشی زیست محیطی سازمان.
3-2- محیط زیست (Environment):
محیطی شامل هوا، آب، خاک، منابع طبیعی، گیاهان، جانوران، انسان و روابط متقابل بین آنها که سازمان در آن فعالیت می‌نماید.
یادآوری: محیط در این تعریف از درون یک سازمانها سیستم جهانی را در بر می‌گیرد.
3-3- جنبه زیست محیطی (Environmental Aspect):
بخشی از فعالیتها، محصولات یا خدمات یک سازمان که بتواند با محیط زیست تاثیر متقابل داشته باشد.
یادآوری: جنبه زیست محیطی بارز، آن جنبه زیست محیطی است که پیامد زیست محیطی بارزی داشته یا بتواند داشته باشد.
3-4- پیامد زیست محیطی (Environmental Impact):
هر تغییری در محیط زیست، اعم از نامطلوب یا مفید که تمام یا بخشی از آن ناشی از فعالیتها، محصولات یا خدمات یک سازمان باشد.
3-5- سیستم مدیریت زیست محیطی (Environmental Management System):
بخشی از کل سیستم مدیریت که شامل ساختار سازمانی، فعالیت‌های طرح ریزی، مسئولیتها، اعمال، روشها، فرآیندها و منابع برای تهیه، اجرا، حصول، بازنگری و حفظ خط مشی زیست محیطی است.
3-6- ممیزی سیستم مدیریت زیست محیطی (Environmental Management System Audit):
فرآیند تصدیق نظام یافته (سیستماتیک) و مدون برای یافتن و ارزیابی شواهد به طور عینی به منظور تعیین اینکه آیا سیستم مدیریت زیست محیطی سازمان با معیارهای تعیین شده توسط سازمان برای ممیزی سیستم مدیریت زیست محیطی انطباق دارد یا نه و اعلام نتایج این فرآیند به مدیریت.
3-7- هدف کلان زیست محیطی (Environmental Objective):
هدف زیست محیطی فراگیر، برگرفته از خط مشی زیست محیطی، که یک سازمان خود را مقید به حصول آن می‌داند و حتی المقدور به صورت کمی بیان می‌گردد.
3-8- عملکرد زیست محیطی (Environmental Performance):
نتایج قابل اندازه گیری سیستم مدیریت زیست محیطی، مربوط به کنترل جنبه‌های زیست محیطی توسط یک سازمان، بر مبنای خط مشی، اهداف کلان و اهداف خرد زیست محیطی آن.
3-9- خط مشی زیست محیطی (Environmental Policy):
بیانیه اعلام شده توسط سازمان راجع به مقاصد و اصول آن در رابطه با عملکرد زیست محیطی کلی سازمان که چارچوبی برای اقدام و برای تعیین اهداف کلان و اهداف خرد زیست محیطی آن به دست می‌دهد.
3-10- هدف خرد زیست محیطی (Environmental Target):
الزام عملکردی تفصیلی حتی المقدور به صورت کمی بیان شده و قابل اعمال در سازمان یا بخشهایی از آن که از اهداف کلان زیست محیطی برگرفته می‌شود و لازم است به منظور دستیابی به آن اهداف کلان، تعیین و برآورده شود.
3-11- طرف ذینفع (Interested Party):
فرد یا گروهی که به عملکرد زیست محیطی یک سازمان مربوط می‌باشد یا از آن تاثیر می‌پذیرد.
3-12- سازمان (Organization):
شرکت، بنگاه، اداره، مجتمع کاری، نهاد مسئول یا موسسه، یا بخش یا ترکیبی از آنها، اعم از ثبت شده یا نشده، دولتی، عمومی یا خصوصی که دارای وظایف و تشکیلات اداری خاص خود باشد.
یادآوری: در سازمانهایی که بیش از یک واحد کاری دارند هر کدام از واحدهای کاری را می‌توان یک سازمان تلقی کرد.
3-13- پیشگیری از آلودگی (Prevention of Pollution):
استفاده از فرآیندها، روشهای کاری، مواد یا محصولاتی که موجب اجتناب، کاهش یا کنترل آلودگی شود و می‌تواند شامل بازگردانی، تصفیه، تغییر فرآیند، مکانیزمهای کنترل، استفاده کارا از منابع و جایگزینی مواد باشد.
یادآوری: منافع بالقوه پیشگیری از آلودگی شامل کاهش پیامدهای نامطلوب زیست محیطی، بهبود کارآیی و کاهش هزینه‌ها می‌شود.
...................
(برای مطالعه ادامه این مطلب، فایل پیوست را دانلود نمایید.)